Giải thưởng Trần Đại Nghĩa 2025: Vinh danh tinh thần phụng sự đất nước

Giải thưởng được thành lập từ năm 2015 nhằm tôn vinh các công trình nghiên cứu khoa học xuất sắc, đã được triển khai ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn tại Việt Nam. Đây là một giải thưởng uy tín cấp Bộ, bên cạnh Giải thưởng Tạ Quang Bửu dành cho các nghiên cứu cơ bản.

Phát biểu tại buổi lễ, Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng nhấn mạnh: “Giải thưởng Trần Đại Nghĩa không đơn thuần là một danh hiệu khoa học, mà còn là nguồn cảm hứng lớn đối với thế hệ trẻ. Khi một công trình khoa học được vinh danh bởi đã chuyển hóa được tri thức thành sản phẩm phục vụ đời sống, đó chính là lời khẳng định rằng: Khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ, đổi mới sáng tạo và đồng hành cùng sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số.”

Tên gọi “Trần Đại Nghĩa” được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho kỹ sư Phạm Quang Lễ vào năm 1946, người sau này có nhiều cống hiến cho việc phát triển kỹ thuật quân sự và công nghiệp quốc phòng Việt Nam, như một lời gửi gắm, một sứ mệnh cao cả: sống và chiến đấu vì nghĩa lớn, vì đại nghĩa dân tộc.

Theo Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng, giải thưởng Trần Đại Nghĩa củng cố và khẳng định niềm tin rằng [khoa học] Việt Nam có thể vươn lên bằng nội lực trí tuệ, bằng lòng yêu nước và bằng chính những con người mang tinh thần Trần Đại Nghĩa – sống và sáng tạo vì đại nghĩa dân tộc.

Phó Thủ tướng đề nghị Hội đồng Giải thưởng Trần Đại Nghĩa nghiên cứu lại quy chế để giảm thời gian giải thưởng - từ việc trao giải ba năm một lần thành hằng năm; đồng thời mở rộng đối tượng và lĩnh vực xét giải, để kịp thời khuyến khích các chuyên gia và nhà khoa học tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

Năm nay, Giải thưởng Trần Đại Nghĩa được trao cho hai công trình:

Công trình 1: Công nghệ hồ treo thu trữ nước vách núi – Cứu cánh cho vùng núi cao thiếu nước. Tác giả: PGS.TSKH. Vũ Cao Minh (Viện Các Khoa học Trái đất); TS. Vũ Văn Bằng (Viện Công nghệ nước và môi trường, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), KS. Nguyễn Chí Tôn (Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hà Giang).

Công trình 2: Nghiên cứu, phát triển sản xuất tủ điện trung thế – Làm chủ công nghệ, nâng tầm công nghiệp Việt. Tác giả: KS. Phạm Đình Thắng; KS. Đoàn Kỳ Bá; KS. Bùi Văn Đam của Công ty Cổ phần Kỹ thuật Công nghiệp Á Châu.

Theo Viện Hàn lâm, tuy hai công trình được vinh danh tuy ở hai lĩnh vực khác nhau – một gắn với vùng cao, nông nghiệp và dân sinh; một gắn với công nghiệp, năng lượng và công nghệ cao – nhưng đều chung một mẫu số: phục vụ đất nước bằng tri thức và sáng tạo của người Việt Nam. Chính từ sự gắn bó với thực tiễn, từ khát vọng làm chủ công nghệ, từ trách nhiệm với cộng đồng và niềm tự hào dân tộc, các nhà khoa học đã kiên trì vượt qua khó khăn, rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng – điều mà Giải thưởng Trần Đại Nghĩa luôn hướng tới.

Phát biểu tại lễ trao giải, PGS.TSKH. Vũ Cao Minh bày tỏ sự xúc động và tự hào. Ông chia sẻ rằng, cách đây hai thập kỷ, khi bắt tay vào nghiên cứu, tập thể các nhà khoa học đã đối mặt với một thách thức thực sự: Đồng bào vùng cao núi đá đang thiếu nước sinh hoạt nghiêm trọng. Họ sống phân tán ở những điểm nhỏ, định cư rải rác ở độ cao từ 1.000 mét trở lên – điều kiện khiến việc cấp nước tập trung gần như bất khả thi.

Sau gần một năm lặn lội khảo sát thực địa, học hỏi kinh nghiệm từ chính người dân địa phương, theo dõi và phân tích số liệu, nhóm nghiên cứu đã phát hiện một nguồn nước phù hợp với đặc điểm cư trú của người dân. Từ đó, họ thiết kế và thi công giải pháp thu và trữ loại nước này vào mùa mưa để sử dụng vào mùa khô.

Đến nay, trên cao nguyên đá Đồng Văn đã có 125 hồ treo, và còn 31 hồ đang tiếp tục được thi công. Hồ treo đã góp phần giải quyết nhu cầu tối thiểu về nước sinh hoạt của 30 vạn đồng bào vùng cao, góp phần ổn định đời sống xã hội, an ninh quốc phòng, làm đẹp thêm cảnh quan sinh thái.

Mỗi công nghệ đều có thể lạc hậu trong tiến trình phát triển xã hội. Tuy nhiên, công nghệ hồ treo thu trữ nước vách núi, dù đã vào thực tiễn được hơn 20 năm song vẫn thể hiện được giá trị tích cực của nó.

Nhìn vào nhu cầu nước và bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay, PGS.TSKH. Vũ Cao Minh bày tỏ mong muốn rằng các nhà lãnh đạo và địa phương sẽ luôn quan tâm tới những công nghệ khác để tăng cường nước cho các hồ chứa trên vùng cao, như công nghệ chống bốc hơi, công nghệ bổ cập nước…

Ông cũng kêu gọi các nhà tài trợ đồng lòng của Chính phủ để hỗ trợ thêm cho cho các dự án nước vùng cao.

Trong khi đó, KS. Phạm Đình Thắng – Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Kỹ thuật Công nghiệp Á Châu (ACIT), đã chia sẻ hành trình phát triển của công ty - từ một doanh nghiệp nhỏ và vừa, mạnh dạn đầu tư vào hoạt động R&D với khát vọng làm chủ công nghệ và nhờ đó tạo ra các sản phẩm tủ điện trung thế đạt chuẩn quốc tế, có giá thành thấp hơn và cạnh tranh mạnh với các sản phẩm nhập khẩu tương tự.

Tủ điện trung thế của ACIT đã được sử dụng rộng rãi trong hàng nghìn trạm biến áp của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), các nhà máy năng lượng tái tạo, khu công nghiệp, tòa nhà cao tầng và nhiều dự án trọng điểm trải dài từ Bắc vào Nam.

Trong bối cảnh quá trình chuyển đổi số, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang diễn ra mạnh mẽ, nhu cầu về thiết bị điện, đặc biệt là tủ điện trung thế phục vụ các nhà máy, khu công nghiệp, hệ thống điện quốc gia là rất lớn. Việc làm chủ công nghệ tủ điện trung thế còn tạo đà cho phát triển các sản phẩm công nghệ phụ trợ khác cho ngành điện, thúc đẩy chuỗi cung ứng nội địa bền vững hơn tại Việt Nam.

“Chúng tôi xem Giải thưởng Trần Đại Nghĩa không chỉ là niềm vinh dự, mà còn là một lời nhắc nhở về trách nhiệm – trách nhiệm phát triển công nghiệp điện, phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”, KS. Phạm Đình Thắng nhấn mạnh.