Trăng rằm ảnh hưởng thế nào tới con người?

Nhà thần kinh học Joanna Fong-Isariyawongse từ Đại học Y Pittsburgh vô cùng hứng thú với huyền thoại về ánh trăng và sự mất trí, cô cho biết chúng ta có thể truy ngược nguồn gốc của câu chuyện này về một thứ rất đời thường: những đêm chúng ta ngủ không yên vì ánh trăng sáng rỡ.

Một số nghiên cứu cho thấy con người ta thật sự có hành vi ngủ khác biệt trong những ngày Mặt trăng dần tròn, khi ánh trăng soi sáng bầu trời đêm. Trong giai đoạn này, mọi người ngủ ít hơn khoảng 20 phút, mất nhiều thời gian hơn để đi vào giấc ngủ, và thời lượng giấc ngủ sâu, phục hồi cũng ngắn hơn. Các nghiên cứu trên quy mô dân số lớn khẳng định kiểu mẫu này, phát hiện những người ở nhiều nền văn hóa khác nhau thường có xu hướng ngủ muộn hơn và ngủ ngắn hơn trong những buổi tối trước khi trăng tròn.

Nguyên nhân có nhiều khả năng nhất là ánh trăng. Mặt trăng tỏa rạng trong đêm có thể trì hoãn đồng hồ sinh học của cơ thể, làm giảm melatonin – hormone báo hiệu đã đến giờ đi ngủ – và khiến cơ thể tỉnh táo hơn.

Những thay đổi này rất khiêm tốn. Hầu hết mọi người chỉ mất 15 - 30 phút thời gian ngủ, nhưng tác động của nó thì đáng kể. Điều này diễn ra mạnh nhất ở những nơi không có ánh sáng nhân tạo, như vùng quê hoặc những nơi cắm trại. Một số nghiên cứu cũng gợi ý rằng phụ nữ và đàn ông có thể chịu ảnh hưởng khác nhau. Chẳng hạn, đàn ông dường như mất ngủ nhiều hơn trong giai đoạn trăng dần tròn, còn phụ nữ thấy hơi khó ngủ và ít ngủ sâu khi trăng tròn.

Mối liên hệ với sức khỏe tâm thần

Trong nhiều thế kỷ, người ta đã đổ cho trăng rằm khiến con người mất trí. Dân gian cho rằng ánh sáng của nó có thể gây hưng cảm ở những người mắc chứng rối loạn lưỡng cực, khiến người động kinh lên cơn co giật hoặc kích thích cơn điên loạn ở những người bị tâm thần phân liệt. Lý thuyết này rất đơn giản: mất ngủ trong đêm trăng sáng và những người vốn tổn thương tâm trí sẽ tan vỡ.

Khoa học hiện đại còn bổ sung thêm một bước ngoặt quan trọng. Nghiên cứu rõ ràng cho thấy bản thân việc mất ngủ là một tác nhân mạnh mẽ đối với các vấn đề sức khỏe tâm thần. Dù chỉ một đêm khó ngủ cũng có thể làm tăng chứng lo âu và khiến ta xuống tinh thần. Tình trạng gián đoạn giấc ngủ mà tiếp diễn có thể gia tăng nguy cơ trầm cảm, các suy nghĩ tự tử, đồng thời thổi bùng những hội chứng như rối loạn lưỡng cực và tâm thần phân liệt.

Như vậy, một chút mất ngủ mà ta thấy quanh thời gian trăng tròn có thể gây tác động nhiều hơn với những người vốn đã có nguy cơ. Ví dụ, một số người bị rối loạn lưỡng cực có thể nhạy cảm hơn với giấc ngủ bị rút ngắn hoặc đứt quãng hơn người bình thường.

Nhưng vấn đề ở đây là: Khi các nhà nghiên cứu lùi lại và quan sát các nhóm đông người, bằng chứng cho thấy các giai đoạn của Mặt trăng kích thích khủng hoảng tâm thần lại rất yếu. Không tìm thấy kiểu hình đáng tin cậy giữa Mặt trăng và tình trạng nhập viện, ra viện hoặc thời gian nằm viện.

Song, một vài nghiên cứu khác cho thấy những tác động nhỏ. Ở Ấn Độ, các bệnh viện tâm thần ghi nhận về việc sử dụng nhiều biện pháp kiềm chế hơn trong những hôm trăng rằm, dựa trên dữ liệu thu thập được trong giai đoạn 2016-2017. Tại Trung Quốc, các nhà nghiên cứu nhận thấy tình trạng nhập viện do bệnh tâm thần phân liệt tăng nhẹ quanh những ngày rằm, sử dụng dữ liệu của bệnh viện từ năm 2012-2017. Tuy nhiên, những phát hiện này không nhất quán trên toàn thế giới và có thể phản ánh các yếu tố văn hóa hoặc thực trạng bệnh viện địa phương cũng như sinh học.

Tóm lại, Mặt trăng có thể lấy mất của chúng ta một ít thời gian ngủ, và việc mất ngủ chắc chắn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần, nhất là ở những người nhạy cảm hơn. Nhóm này bao gồm những ai có các hội chứng như trầm cảm, rối loạn lưỡng cực, tâm thần phân liệt hoặc động kinh; ngoài ra trẻ vị thành niên đặc biệt nhạy cảm với tình trạng giấc ngủ gián đoạn. Song, ý tưởng cho rằng trăng rằm trực tiếp thúc đẩy làn sóng bệnh tâm thần chỉ là quan niệm sai lầm hơn là thực tế.

Giải thiêng những lý thuyết khác

Nhiều năm qua, các nhà khoa học đã đi tìm lời giải cho những tác động mà người ta cho rằng do Mặt trăng, từ lực hấp dẫn của “thủy triều” đối với cơ thể cho đến những thay đổi địa từ và áp suất khí quyển. Tuy nhiên, không cơ chế nào trong số này đứng vững trước cuộc điều tra.

Lực hấp dẫn của Mặt trăng gây ra thủy triều trên đại dương lại quá yếu để ảnh hưởng đến sinh lý của người. Nhiều nghiên cứu về thay đổi địa từ và khí quyển trong các pha của Mặt trăng cho ra những kết quả không nhất quán hoặc không đáng kể. Điều này khiến tình trạng gián đoạn giấc ngủ do ánh trăng đêm rằm có vẻ là mối liên hệ giữa Mặt trăng và hành vi con người.

Vậy, vì sao nhiều người vẫn tin vào “tác động của trăng tròn”?

Các nhà tâm lý học cho biết có một khái niệm gọi là “tương quan ảo tưởng”. Chúng ta thường ghi nhận và ghi nhớ những đêm bất thường trùng hợp xảy ra vào hôm trăng rằm, nhưng lại quên đi nhiều đêm khác khi chẳng có chuyện gì xảy ra.

Chưa kể, Mặt trăng là thứ hữu hình, không giống như những yếu tố gây mất ngủ khác như căng thẳng, caffein hoặc mải lướt điện thoại, nên dễ bị “đổ tội”.

Bài học từ Mặt trăng cho giấc ngủ thời hiện đại

Tuy Mặt trăng không khiến chúng ta “phát điên”, nhưng ảnh hưởng nho nhỏ của nó đối với giấc ngủ nêu bật một điều quan trọng: ánh sáng vào ban đêm là vấn đề.

Cơ thể của chúng ta được thiết kế để tuân theo chu kỳ tự nhiên của ánh sáng và bóng tối. Nếu buổi tối quá sáng, dù là từ ánh trăng, đèn đường hoặc ánh sáng hắt ra từ màn hình điện thoại, thì nhịp sinh học của chúng ta dễ bị chậm trễ, làm giảm melatonin và kết quả là một đêm ngủ nông và đứt quãng hơn.

Vì thế, nếu bạn trằn trọc trở mình vào một đêm trăng rằm, thì bạn không tự tưởng tượng đâu, mà đúng là Mặt trăng có thể tác động đến giấc ngủ của bạn đấy. Nhưng nếu bạn thường xuyên thao thức thì hãy xem lại môi trường xung quanh hay thói quen trước khi ngủ. Nhiều khả năng ánh sáng nhân tạo hay việc sử dụng điện thoại mới là thủ phạm khiến bạn mất ngủ, chứ không phải vầng trăng trên trời.

Nguồn:

theconversation.com