Người Neanderthal có niềm tin tôn giáo không?

Ví dụ, chúng ta biết rằng người Neanderthal chôn cất người chết, gom góp hộp sọ động vật trong hang động dường như vì mục đích biểu tượng, khắc những hình thù biểu tượng trên các khúc xương gấu và vẽ tranh lên vách tường hang động (tranh hang động của người Neanderthal ở Gibraltar, Bán đảo Iberia cho thấy niên đại của những hình vẽ lâu đời hơn hàng ngàn năm so với những bức tranh hang động nổi tiếng ở miền Nam nước Pháp và được vẽ trước khi người Homo sapiens hiện đại tới sống ở khu vực này). Họ cũng nhổ lông chim, nhiều khả năng dùng làm đồ trang trí, và dùng móng vuốt đại bàng làm mặt dây chuyền. Đôi khi, họ còn ăn thịt người, điều này khiến các học giả suy đoán có phải họ làm vậy theo nghi thức hay không.

Tất cả những điều kể trên và nhiều thứ khác gợi ý rằng người Neanderthal có tham gia vào hoạt động nghi lễ. Và điều này dẫn đến câu hỏi: Người Neanderthal có niềm tin tôn giáo hay không?

Các chuyên gia có nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này, một phần phụ thuộc vào định nghĩa thế nào là “tôn giáo”.

Ta có rất nhiều cách hiểu khác nhau về định nghĩa của “tôn giáo”, nhưng thường thì nó bao gồm niềm tin vào các thực thể siêu nhiên, chẳng hạn như thần thánh, hoặc thực hiện những hoạt động có tổ chức để tương tác với họ. Nhưng liệu người Neanderthal có khả năng làm điều này không?

“Nếu ta nhắc đến ‘tôn giáo’ với hàm nghĩa những hành vi nghi lễ hướng đến các đấng siêu nhiên, vậy thì có, tôi tin rằng người Neanderthal có tôn giáo. Những niềm tin tôn giáo và hành vi của họ nhiều khả năng rất gần với cái mà chúng ta gọi là ‘shaman giáo’ – một hình thức trải nghiệm tôn giáo tiên phong”, Patrick McNamara, giáo sư về thần kinh học tại Trường Y thuộc Đại học Boston (Mỹ), cho biết. Ông đã thực hiện nghiên cứu chuyên sâu về quá trình tiến hóa của não bộ con người và khoa học thần kinh của tôn giáo.

Hiện nay có “bằng chứng rất rõ là họ thực hiện việc ăn thịt đồng loại theo nghi lễ, họ chôn cất người đã khuất và giống như các Pháp sư – họ thực hiện nghi lễ vượt qua môi trường hang động sâu thẳm và xây dựng ‘bệ thờ’ có hình tròn hoặc sắp xếp các hộp sọ”, GS. McNamara chia sẻ. Ông cũng lưu ý rằng việc hình thành một thứ giống bệ thờ xếp từ các hộp sọ đặc biệt đáng quan tâm.

“Tôi cũng tin rằng người Neanderthal thực hành cái mà chúng tôi gọi là ‘nghi lễ gấu’ và tôn thờ Gấu như thánh thần. Có một số địa điểm khảo cổ liên quan đến người Neanderthal xuất hiện nhiều hộp sọ của gấu được sắp xếp trên bệ thờ nghi lễ trong các hang động, v.v.”, ông lưu ý.

Cuộc khám phá di chỉ của người Neanderthal trong Hang Bruniquel ở vùng Tây Nam nước Pháp vào năm 2016 có thể là bằng chứng đáng chú ý nhất ủng hộ quan điểm những người này có niềm tin tôn giáo. Trong không gian nằm sâu 300 m tính từ cửa hang, người ta phát hiện một hàng rào thấp dựng lên từ phần lõi thẳng của hơn 400 măng đá bị bẻ gãy vây quanh hai vòng tròn trên nền hang, bên trong vòng tròn các nhà nghiên cứu tìm thấy dấu vết của những khúc xương bị đốt cháy. Gần 100 măng đá xung quanh những vòng tròn xuất hiện dấu vết bị lửa nung. Điều gây sửng sốt hơn nữa là niên đại của bằng chứng này là từ 175.000 năm trước – sớm hơn 100.000 năm trước khi người Homo sapiens đến châu Âu.

Một số học giả khác thì cho rằng tuy người Neanderthal có thể có trải nghiệm tôn giáo nào đó, thì chúng cũng khác biệt với những trải nghiệm mà người Homo sapiens có ngày nay. Robin Dunbar, giáo sư danh dự về tâm lý học tiến hóa tại ĐH Oxford (Anh), “không nghĩ rằng họ có niềm tin tôn giáo theo nghĩa giống chúng ta”.

GS. Dunbar không tin rằng khả năng suy tâm của họ – hiểu được trạng thái cảm xúc của bản thân lẫn người khác – có thể tinh tế tới mức phát triển được tôn giáo giống như chúng ta ngày nay, với các tập hợp hệ thống tín ngưỡng khác nhau cùng giáo lý riêng.

Tuy nhiên, người Neanderthal nhiều khả năng có trải nghiệm tôn giáo ở mức độ nào đó, có thể là trong “những trải nghiệm về sự bí ẩn, ma thuật cùng một cảm thức sâu sắc khi được gắn kết”, GS. Dunbar nói. “Bạn không cần giáo lý cho điều này, tuy nhiên trải nghiệm ấy vô cùng chân thật”.

Nhà nhân chủng học Margaret Boone Rappaport, đồng tác giả cuốn sách xuất bản năm 2020 mang tên “The Emergence of Religion in Human Evolution” (tạm dịch: Sự xuất hiện của tôn giáo trong quá trình tiến hóa của loài người) nhận định rằng tuy người Neanderthal “có thể tham gia vào một số hình thức nghi lễ nào đó, nhiều khả năng họ không có năng lực nhận thức thần kinh cao cấp đặc thù để có một tôn giáo phức tạp, giống như của con người hiện đại hoặc ‘tư duy thần học’”.

Một vùng trong bộ não người mang tên tiểu thùy tứ giác là bộ phận quan trọng đối với tôn giáo. Theo một bài báo đăng trên tạp chí Brain vào năm 2006, khu vực não này liên quan tới việc hồi tưởng và cách con người ta nhìn nhận và tiếp nhận thế giới bên ngoài. Trong số các khu vực não, niềm tin tôn giáo cũng thể hiện một tín hiệu lớn hơn trong tiểu thùy tứ giác ở người theo tôn giáo so với người không theo tôn giáo, theo một bài đánh giá xuất bản năm 2019.

Kết cấu não bộ của người Neanderthal khác biệt với bộ não của người Homo sapiens hiện đại, và “tình trạng tiểu thùy tứ giác không mở rộng cho thấy người Neanderthal không có khả năng nhận thức ‘các không gian và sự tồn tại tưởng tượng’ thiết yếu đối với giáo lý thần học của con người”, nhà nhân chủng học Rappaport nhận xét.

Karel Kuipers, nhà khảo cổ học và ứng viên tiến sĩ tại ĐH Leiden (Hà Lan) nghiên cứu trọng tâm về người Neanderthal và cách thức chúng ta nghiên cứu về nhóm người này, cho biết hiện chúng ta vẫn chưa rõ người Neanderthal có niềm tin tôn giáo hay không.

“Rất khó để chúng ta biết được họ nhìn nhận thế giới như thế nào,” nhà khảo cổ Kuipers chia sẻ. Anh cho rằng chúng ta phải hết sức thận trọng về việc gán bối cảnh tâm linh cho hành vi của người Neanderthal. Chẳng hạn, tuy con người ngày nay có thể liên tưởng việc chôn cất người chết với một đám tang và tôn giáo, song có khả năng là với người Neanderthal thì việc này chỉ là một cách thực tế để loại bỏ thi thể đang phân hủy mà thôi.

Nguồn: livescience.com, psychologytoday.com, edition.cnn.com