Lịch sử những chế độ ăn kiêng

“Trong số tất cả những ký sinh trùng ảnh hưởng đến nhân loại, tôi không biết, và cũng không thể tưởng tượng, có thứ gì đáng lo ngại hơn bệnh béo phì”.

Đó là mở đầu của cuốn “Letter on Corpulence” của William Banting, có lẽ là cuốn sách đầu tiên về chế độ ăn kiêng được xuất bản. Banting, một người Anh mập mạp làm nghề tổ chức tang lễ, đã xuất bản cuốn sách này vào năm 1864 để phổ biến chế độ ăn kiêng giảm cân thành công của mình, chủ yếu ăn thịt, cá và rau củ.

Kể từ đó, các chế độ ăn kiêng kỳ lạ đã xuất hiện dưới nhiều hình thức. Con người sẽ làm gì để đạt được vóc dáng mong muốn? “Lịch sử của chế độ ăn kiêng cho thấy sự phù phiếm có thể lấn át lẽ thường”, Melissa Wdowik, giáo sư trợ lý về khoa học thực phẩm và dinh dưỡng ở Đại học Bang Colorado, nhận xét.

Chế độ ăn lỏng

Quay về năm 1028, thời điểm William “kẻ chinh phạt” (William I, là vua nước Anh từ năm 1066 đến 1087) ra đời. Dù có sức khỏe tốt song ông bị thừa cân đến mức sau này phải áp dụng chế độ ăn lỏng gần như chỉ có rượu. Ông đã giảm cân thành công, đủ gầy để cưỡi chú ngựa cưng, nhưng một tai nạn cưỡi ngựa đã dẫn đến cái chết yểu của vị vua này.

Năm thế kỷ sau, một trường hợp khác ở Ý cũng nổi tiếng với chế độ ăn uống chủ yếu dựa vào rượu để kéo dài tuổi thọ. Năm 1558, nhà quý tộc Ý Luigi Cornaro đã áp dụng chế độ mỗi ngày 12 ounce (tương đương 340g) thức ăn và 14 ounce (tương đương 414ml) rượu vang. Người ta đồn rằng ông đã sống đến 102 tuổi, và gọi chế độ ăn của ông là “chế độ ăn bất tử”.

Vào những năm 1960, có một chế độ ăn uống phổ biến có tên “chế độ ăn của những người đàn ông nghiện rượu”, bao gồm các món ăn được coi là “nam tính” như bít tết, cá, cùng với lượng rượu tùy thích.

Nhà thơ nổi tiếng người Anh Lord Byron cho rằng vẻ ngoài gầy gò, nhợt nhạt của ông - vẻ đẹp tiêu chuẩn ở châu Âu vào thế kỷ 19, là nhờ giấm và nước. Việc uống giấm và nước phổ biến trở lại vào những năm 1950, mọi người thường uống hỗn hợp mật ong và giấm theo tỉ lệ 1:1. Đến nay, việc uống giấm để giảm cân và thanh lọc cơ thể vẫn còn phổ biến, dù chưa được khoa học chứng minh. Nhiều người hiện nay vẫn tin rằng uống giấm táo trước bữa ăn sẽ giúp giảm mỡ và cảm giác thèm ăn.

Thanh lọc cơ thể

Trong lịch sử, nhiều chế độ ăn uống thực phẩm dạng lỏng, thanh lọc và thải độc ra đời nhằm loại bỏ độc tố khỏi cơ thể, bất chấp khả năng tự nhiên của con người.

Năm 1941, Stanley Burroughs, một người theo trường phái chữa bệnh thuận theo tự nhiên, đã tạo ra Master Cleanse, hay “Chế độ ăn kiêng nước chanh”, nhằm loại bỏ cơn nghiện đồ ăn vặt, rượu, thuốc lá. Những người theo chế độ này sẽ uống hỗn hợp nước chanh hoặc nước cốt chanh, siro cây phong, nước lọc và ớt cayenne sáu lần một ngày trong ít nhất 10 ngày. Chế độ ăn kiêng nước chanh nổi tiếng trở lại vào năm 2006, khi Beyoncé chia sẻ cô đã áp dụng chế độ này và giảm 9kg trong hai tuần.

Một chế độ ăn kiêng có tên “Cơ hội cuối cùng” xuất hiện vào năm 1976, hướng dẫn mọi người uống các loại đồ ăn dạng lỏng rất ít calo. Thành phần chính của chế độ ăn này là hỗn hợp các sản phẩm phụ từ động vật đã được chế biến, chẳng hạn như da, sừng và gân. Loại “sinh tố thịt” này đã bị loại bỏ vì một số người qua đời sau khi áp dụng chế độ ăn này.

Trong những năm gần đây, chế độ ăn “Green Juice” trở nên phổ biến. Nhiều người áp dụng chế độ ăn này với hy vọng giảm cân nhanh chóng hoặc thanh lọc cơ thể, trong khi một số người coi đây là cách để tiêu thụ nhiều trái cây và rau củ hơn. Một trong những công thức ban đầu của chế độ này gồm táo, cần tây, dựa chuột, cải xoăn, chanh và gừng.

Giảm cân nhanh chóng

Đầu những năm 1900, doanh nhân người Mỹ Horace Fletcher đã giảm cân thành công và biến độ chế độ ăn kiêng thành một hiện tượng văn hóa đại chúng với “Chế độ nhai” của mình. Ông khuyến nghị nhai thức ăn đến khi trở thành dạng lỏng để tránh ăn quá nhiều.

Một phương pháp giảm cân mà nhiều người cho rằng từng phổ biến vào những năm 1900 là “Chế độ sán dây”. Về mặt lý thuyết, người ta sẽ nuốt một con sán dây hoặc viên nang chứa sán dây. Con sán sẽ đi vào hệ tiêu hóa và tiêu thụ một phần thức ăn. Dù người ta tìm thấy những quảng cáo cũ về phương pháp giảm cân này song không có bằng chứng nào cho thấy sán dây được mua bán trên thị trường để giảm cân.

Nhiều chế độ ăn kiêng đã thu hút nhiều người áp dụng với kỳ vọng giảm cân dễ dàng bằng một loại thực phẩm diệu kỳ. Chẳng hạn “Chế độ ăn bưởi”, khuyến nghị ăn nửa quả bưởi trước mỗi bữa ăn; hoặc “Chế độ ăn bơ đậu phộng” và “Chế độ ăn kem” - cho phép ăn thỏa thích các loại đồ ăn này. Trong khi đó, “Chế độ ăn Shangri-La” xuất hiện năm 2006 khuyến nghị mọi người có thể giảm bớt cảm giác thèm ăn bằng cách uống dầu ô liu khoảng một giờ trước bữa ăn.

Một trường hợp tiêu biểu khác là “Chế độ ăn súp bắp cải”, được nhiều người nổi tiếng giới thiệu vào những năm 1950. Trong đó, người ta chỉ ăn súp trong bảy ngày. Công thức ban đầu gồm bắp cải, rau củ, nước và hỗn hợp súp hành khô, nhưng các phiên bản khác có thêm trái cây, sữa tách béo và thịt bò. Cứ khoảng mười năm một lần, chế độ ăn này lại thịnh hành nhờ sự phát triển của internet khiến chia sẻ trở nên dễ dàng hơn.

Những ý tưởng mới

Một số chế độ ăn kiêng dựa trên các lý thuyết nằm ngoài giới hạn về thực phẩm. Chẳng hạn năm 1727, bác sĩ người Anh Thomas Short nhận thấy nhiều người thừa cân sống gần đầm lầy. Do đó, ông đã khuyến nghị mọi người tránh xa đầm lầy để không bị béo phì.

Một phương pháp giảm cân kỳ lạ không kém là chủ nghĩa “sống bằng không khí” (Breatharianism). Trong một cuộc phỏng vấn năm 2017, những người theo chủ nghĩa này cho rằng thức ăn và nước uống là không cần thiết, họ chỉ sống dựa vào sức mạnh tinh thần và ánh sáng Mặt trời. Tuy nhiên, sau này người ta phát hiện ra những người tuyên bố theo chủ nghĩa này vẫn lén lút ăn uống.

Một chế độ ăn kiêng nguy hiểm hơn xuất hiện vào năm 2013, khuyến nghị giảm cân bằng việc ăn bông gòn. Những người theo chế độ này cho biết họ ăn tới năm cục bông gòn một lúc, thấy no bụng và sụt cân. Tuy nhiên, chế độ ăn kiêng này dần biến mất vì gây ra tác dụng phụ là tắc ruột.

Dù vậy, không phải tất cả những ý tưởng khác thường đều gây hại. Chẳng hạn như “Chế độ ăn màu sắc bảy ngày” vào năm 2003, đề xuất mỗi ngày sẽ ăn các loại thực phẩm có màu sắc nhất định. Ví dụ ngày màu đỏ sẽ ăn các loại thực phẩm có màu đỏ như cà chua, táo và nam việt quất. Chế độ này tập trung vào việc bổ sung các loại thực phẩm lành mạnh, thay vì chuyển sang ăn những thứ kỳ lạ hay nhịn ăn.

Nhìn chung, các chế độ ăn kiêng theo trào lưu thường là những giải pháp nhanh chóng ngắn hạn. Ban đầu các chế độ ăn này thường giúp giảm cân nhanh chóng, nhưng khả năng cao là nhờ lượng calo nạp vào thấp hơn so với chế độ ăn uống cũ (của người áp dụng chế độ ăn kiêng), và thường gây mất nước cơ thể.

Thay vào đó, hãy nhớ rằng không có bí quyết đơn giản nào để giảm cân. Việc giảm cân bền vững đòi hỏi phải giảm lượng calo nạp vào và tăng cường hoạt động thể chất - chứ không phụ thuộc vào chế độ ăn kiêng với bưởi hay bắp cải.

Nguồn: The Conversation, National Geographic