Đằng sau việc cơ thể kháng cự giảm cân

Trong nhiều thập niên, người ta cho rằng ăn kiêng giảm cân là một cuộc chiến kỷ luật. Bạn giảm được cân – đấy là do bạn tuân thủ những điều cần làm, bạn tăng cân – đấy là do bạn không đủ quyết tâm. Tuy nhiên, khoa học nói rằng đấy không phải do chúng ta thiếu ý chí. Nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố ảnh hưởng tới việc giảm cân như hormone, di truyền, thậm chí là quá trình tiến hóa, biến đây thành cuộc giằng co sinh học mà ta ít khi nhận ra.

Tuy nhiên, trước khi đến với các phát hiện từ những nghiên cứu mới nhất, đầu tiên chúng ta hãy quay lại vài trăm năm trước để tìm hiểu về tổ tiên sơ khai của loài người. Bởi lẽ, chúng ta có thể đổ nhiều khó khăn mà mình gặp phải khi giảm cân ngày nay cho tổ tiên – đây có thể là trường hợp đổ lỗi cho cha mẹ đỉnh cao.

Đối với tổ tiên sơ khai, mỡ trong cơ thể là thứ cứu mạng: quá ít mỡ đồng nghĩa với chết đói, quá nhiều mỡ sẽ khiến bạn chậm chạp. Thời gian trôi qua, cơ thể con người trở nên rất giỏi trong việc bảo vệ nguồn dự trữ năng lượng của mình thông qua nhiều hàng rào bảo vệ sinh học phức tạp đã ăn sâu vào não bộ. Nhưng trong một thế giới dồi dào thức ăn và vận động không phải điều bắt buộc, những hệ thống từng giúp chúng ta sống sót trong tình cảnh bấp bênh giờ lại khiến ta khó giảm cân.

Khi ta giảm cân, cơ thể phản ứng như thể đó là một mối nguy đe dọa sự sống còn. Các hormone báo hiệu cơn đói tăng mạnh, cơn cồn cào thèm ăn trở nên mạnh mẽ và giảm tiêu hao năng lượng.

“Khi bạn giảm cân, cơ thể không đốt cháy nhiều calories”, theo Giám đốc Y khoa Kimberly Gudzune thuộc Hội đồng Y học về Béo phì Mỹ, tức là những người giảm cân phải ăn vào ít calories hơn người cùng kích thước nhưng chưa bao giờ giảm cân để duy trì số cân nặng đó.

Sự khác biệt không chỉ là chuyển hóa mà còn là hormone. Sau khi giảm được cân nhờ ăn kiêng, hormone ghrelin (báo hiệu cơn đói) tăng lên, còn peptide YY và leptin (báo hiệu cảm giác no nê) giảm xuống. Thậm chí một năm sau khi giảm cân, các nhà khoa học vẫn quan sát thấy sự thay đổi hormone này.

Những cách thích ứng này phát triển để tối ưu hóa việc lưu trữ và sử dụng năng lượng trong những môi trường không có nguồn thức ăn ổn định. Nhưng ngày nay, khi chúng ta có thể dễ dàng tiếp cận thức ăn nhanh giàu calorie, giá rẻ cùng lối sống ít vận động, những cách thích ứng từng giúp chúng ta sống sốt lại gây vấn đề.

Theo kết quả nghiên cứu mới do các nhà khoa học từ Đại học Copenhagen (Đan Mạch) dẫn đầu, đăng trên tạp chí Cell, bộ não của chúng ta cũng có những cơ chế mạnh mẽ để bảo vệ cân nặng của cơ thể, nó cũng có thể phần nào “ghi nhớ” số cân từng là bao nhiêu. Đối với tổ tiên cổ đại, điều này có nghĩa là nếu ta tụt mất một số cân trong thời kỳ khó khăn, thì khi thời thế khởi sắc, cơ thể sẽ “lấy lại” số cân nặng từng có.

Nhưng với người hiện đại, điều này có nghĩa là bộ não và cơ thể ghi nhớ số cân đã tăng như thể sự sinh tồn và cuộc sống của chúng ta phụ thuộc vào nó. Vì vậy, trên thực tế, một khi cơ thể trở nên nặng nề hơn, thì bộ não sẽ coi số cân tăng lên đó là một bình thường mới – một mức độ mà nó cảm thấy bắt buộc bảo vệ.

Khả năng “ghi nhớ” số cân nặng hơn trước đó của cơ thể giúp lý giải vì sao có nhiều người tăng cân lại sau khi ăn kiêng. Như khoa học chứng minh, số cân tăng lại không phải hệ quả từ việc thiếu tính kỷ luật, mà cơ chế sinh học của chúng ta đang thực hiện chính xác điều mà nó tiến hóa để làm: bảo vệ chúng ta chống lại sụt cân.

Đây là lúc các loại thuốc giảm cân như Wegovy và Mounjaro mang lại hy vọng mới. Chúng phát huy tác dụng bằng cách bắt chước các hormone đường ruột báo hiệu cho não bộ hạn chế thèm ăn.

Tuy nhiên, không phải ai cũng phản ứng tốt với những loại thuốc này. Một số phản ứng phụ của thuốc có thể khiến nhiều người khó lòng tuân theo lộ trình dùng thuốc, còn có những người hoàn toàn không giảm cân sau khi sử dụng. Và thường khi chúng ta thôi dùng thuốc, cơ chế sinh học sẽ lại hoạt động mạnh mẽ và số cân đã mất quay về.

Những tiến bộ trong nghiên cứu về béo phì và chuyển hóa mở ra khả năng là các liệu pháp tương lai sẽ có thể tắt những tín hiệu thúc đẩy cơ thể quay lại cân nặng ban đầu, ngay cả sau khi kết thúc giai đoạn điều trị.

Nghiên cứu “Beyond Body Mass Index: Accurate Metabolic Disease - Risk Phenotyping With 3D Smartphone Application” cũng cho thấy sức khỏe tốt không phải là “cân nặng tốt”. Tức là việc tập thể dục thể thao, ngủ ngon, dinh dưỡng cân bằng, sức khỏe tinh thần tốt đều có thể cải thiện sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, dù cho con số trên mặt cân không xê dịch.

Dĩ nhiên, béo phì không chỉ là vấn đề của cá nhân – ta phải dùng cách tiếp cận trên diện rộng xã hội thì mới có thể xử lý được các nguyên nhân gốc rễ. Và nghiên cứu cho thấy một số biện pháp phòng ngừa có thể mang lại sự khác biệt – như đầu tư vào bữa ăn học đường lành mạnh hơn, giảm tiếp thị thức ăn nhanh tới trẻ em, thiết kế các khu dân cư có hạ tầng ưu tiên việc đi bộ và đạp xe hơn là ô tô, và các nhà hàng phải chuẩn hóa khẩu phần ăn.

Các nhà khoa học cũng đang dồn sự chú ý vào những giai đoạn đầu đời quan trọng – từ lúc mang thai cho đến mốc bảy tuổi – khi hệ thống điều hòa cân nặng của đứa trẻ cực kỳ dễ điều chỉnh.

Quả thực, nghiên cứu phát hiện ra những yếu tố như cha mẹ ăn gì, họ cho con ăn thế nào, cùng các thói quen về lối sống trong giai đoạn đầu đời đều có thể định hình cách bộ não kiểm soát cơn thèm ăn và dự trữ mỡ trong những năm sau đó.

Nếu bạn đang tìm cách giảm cân, hãy tập trung nhiều hơn vào những thói quen bền vững hỗ trợ sức khỏe tổng thể, hơn là các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt. Ví dụ, ưu tiên giấc ngủ giúp điều hòa cơn thèm ăn hơn, trong khi việc tập thể dục thường xuyên, dù chỉ đi bộ, có thể cải thiện mức độ đường huyết và sức khỏe tim mạch.

Tóm lại, béo phì không phải thất bại của cá nhân, mà thực ra đó là một chứng bệnh sinh học do bộ não, di truyền và môi trường sống của chúng ta định hình. Tin tốt là những tiến bộ trong ngành khoa học thần kinh và dược học đang mở ra những cơ hội mới cho cách điều trị, đồng thời các chiến lược phòng ngừa có thể thay đổi viễn cảnh của các thế hệ tương lai.

Vậy, nếu bạn đang vật lộn giảm cân và giữ nguyên số cân đã giảm, thì xin nhớ rằng bạn không đơn độc đâu, và đấy không phải là lỗi của bạn. Bộ não là một đối thủ đáng gờm. Song với khoa học, thuốc men và những chính sách thông minh hơn, chúng ta đang bắt đầu thay đổi luật chơi.

Nguồn: theconversation.com, nationalgeographic.com