Châu Phi có nhiều động vật trên cạn lớn nhất thế giới?

Lịch sử động vật có vú ban đầu

Lịch sử động vật có vú ở châu Phi bắt đầu với liên bộ Thú châu Phi ­– một nhóm sinh vật có nguồn gốc tiến hóa độc lập từ sớm, khi lục địa này vẫn là một phần thuộc siêu lục địa phương Nam Gondwana thời tiền sử.

Tuy cùng liên bộ song các loài này khác nhau tới nỗi ngày nay các nhà phân loại học phải mất khoảng hai thập kỷ mới xác định mối quan hệ thực sự giữa chúng. Đó là voi, lợn biển, chuột chù voi, chuột chù vàng châu Phi, chuột đá và tenrec (loài động vật có vú nhỏ ăn côn trùng sống ở Madagascar, có hình dạng giống nhím, chuột chù hoặc rái cá nhỏ).

Ngày nay, nhóm động vật này chỉ chiếm một phần nhỏ trong số các loài động vật có vú ở châu Phi. Đó là vì lục địa cổ xưa đã bị những “kẻ xâm lược” từ siêu lục địa phía Bắc Laurasia xâm chiếm theo từng giai đoạn và diễn ra trong hàng triệu năm. Các loài xâm lược bao gồm hầu hết những loài động vật có vú mà chúng ta thường liên tưởng khi nhắc tới châu Phi, bao gồm: tê giác, ngựa vằn, linh dương, các loài linh trưởng, dơi và thậm chí các loài gặm nhấm.

Đổi lại, một số loài thuộc liên bộ Thú châu Phi, bao gồm cả voi, đã di cư khỏi lục địa này để xâm nhập những vùng đất khác xa hơn về phía Bắc. Chính sự xâm lược này đã tạo nên một châu Phi đa dạng những loài động vật lớn nhất thế giới hiện nay, và có lẽ nhờ thế mà một số loài đã tránh được số phận đau thương của các loài động vật khổng lồ thuộc những châu lục khác.

Chìa khóa sinh tồn bất ngờ

Trước hết, chúng ta hãy cùng điểm qua những loài động vật lớn nhất tại châu lục cổ xưa này: loài động vật lớn nhất sống trên cạn là voi đồng cỏ châu Phi (có thể nặng tới 6 tấn khi trưởng thành), loài chim lớn nhất là đà điểu, và loài linh trưởng lớn nhất là khỉ đột miền Đông. Châu Phi cũng là nơi sinh sống của loài động vật trên cạn cao nhất – hươu cao cổ, và những loài có trọng lượng nặng hơn cả tấn: tê giác và hà mã.

Tuy nhiên, nếu xét tới lịch sử sự sống lâu dài của Trái đất, những con vật này phải nhường ngôi cho những đối thủ nặng ký khác. Ví dụ, một trong những loài động vật trên cạn lớn nhất từng tồn tại là Patagotitan mayorum – một loài khủnglong chân thằn lằn từng lang thang ở vùng đất hiện nay là Argentina từ khoảng 100 triệu năm trước. Loại chim lớn nhất từng sống là chim voi khổng lồ, một thời tung hoành ở Madagascar trước khi tuyệt chủng khoảng 1.000 năm trước.

Vậy, vì sao cuối cùng châu Phi lại là nơi có nhiều động vật khổng lồ như chúng ta thấy ngày nay?

Câu trả lời là dù châu lục này cũng hứng chịu tác động của cuộc tuyệt chủng hàng loạt các loài động vật có kích thước vượt trội, song mức độ của nó bất tương đồng với các khu vực khác trên thế giới. Và yếu tố tạo nên điểm bất đồng này chính là sự phát triển mạnh mẽ và đột ngột trong 12.000 năm qua của một chủng loài vô cùng quen thuộc: Homo sapiens (người hiện đại).

Khi Homo sapiens xuất hiện vào cuối kỷ Đệ Tứ, họ tiêu diệt các loài động vật lớn trên cạn đã thống trị mọi châu lục để trở thành kẻ đứng đầu mới. Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa các loài động vật lớn ở châu Phi với các loài ở châu lục khác là quá trình đồng tiến hóa với tổ tiên loài người thời kỳ đầu trong suốt hàng triệu năm. Quá trình này đem lại lợi ích cho các loài động vật khổng lồ ở châu Phi: những con vật này cảnh giác hơn với con người sơ khai và thích ứng tốt hơn với việc tránh xa con người. Điều này thúc đẩy sự sinh tồn và cân bằng, giúp chúng tiến hóa thành loài vẫn sống sót ngày nay. Nhờ thế, châu Phi trở thành một nơi lý tưởng để nghiên cứu các tương tác và động lực sinh thái trước khi loài Homo sapiens thống trị hành tinh.

Một nghiên cứu mới công bố năm 2024 – thành quả của mối hợp tác giữa Đan Mạch và Thụy Điển – đã ủng hộ luận điểm này. Kết quả từ nghiên cứu cho thấy động vật sống ở vùng Cổ nhiệt đới (châu Phi cận Sahara và châu Á nhiệt đới) có tỷ lệ tuyệt chủng thấp hơn so với động vật cỡ lớn ở những nơi khác. Các loài động vật ở những nơi khác mà có quan hệ họ hàng gần hơn với những loài từng sống ở vùng Cổ nhiệt đới cũng có tỷ lệ tuyệt chủng thấp hơn. Tuy nhiên, những loài được tìm thấy trên các hòn đảo, những loài có thân hình lớn và các loài chân phẳng, đều có tỷ lệ tuyệt chủng cao hơn nhiều khi con người sơ khai bắt đầu lan tỏa ra khắp nơi từ châu Phi.

Các tác giả giải thích: “Những cuộc tuyệt chủng cũ hơn do loài người gây ra ở vùng Cổ nhiệt đới (trước khi Thế Canh Tân muộn diễn ra) hẳn đã loại bỏ những loài động vật có tổ hợp đặc điểm yếu thế, khiến cho các loài sống ở vùng Cổ nhiệt đới và những loài họ hàng không sống ở vùng Cổ nhiệt đới của chúng có sức chống chịu tốt hơn với tác động của con người sau này”.

Môi trường sống đa dạng và rào cản tự nhiên

Ngoài yếu tố tiến hóa, các yếu tố địa lý tự nhiên cũng đóng vai trò quyết định.

Sự kết hợp giữa các lực kiến tạo và địa lý đã tạo nên một châu lục đa dạng cảnh quan, khí hậu và môi trường sống. Phạm vi môi trường sống rộng lớn – từ đồng cỏ, đất ngập nước đến rừng – cung cấp không gian sống đa dạng, phù hợp với vô số loài. Điều kiện khí hậu thuận lợi, bao gồm cả mùa mưa và mùa khô có thể dự đoán trước, tạo ra môi trường lý tưởng để duy trì sự sống cho cả động vật ăn cỏ lớn và động vật ăn thịt. Những điều kiện này hỗ trợ nguồn thức ăn dồi dào, góp phần trực tiếp vào việc duy trì các quần thể động vật lớn.

Đáng chú ý, bên trong lục địa có nhiều rào cản lớn hạn chế và quyết định sự di chuyển của động vật có vú. Những con sông dài, sâu và chảy xiết, chẳng hạn như sông Congo ở miền Trung châu Phi, có thể là một rào cản hiệu quả gần như đại dương. Các dãy núi có thể tạo thành các “hòn đảo” nội địa bị cô lập về mặt sinh thái, giống như đảo trên đại dương.

Những rào cản, đặc điểm địa lý phức tạp như vậy đã hạn chế sự di chuyển của động vật trên khắp cảnh quan, do đó ảnh hưởng đến thành phần của các quần thể động vật có vú ở các khu vực khác nhau của lục địa. Tính cô lập này không chỉ thúc đẩy sự đa dạng mà còn giúp các quần thể cục bộ tránh được các mối đe dọa trên diện rộng như dịch bệnh.

Sự kết hợp giữa các yếu tố sinh thái và tiến hóa này đảm bảo rằng châu Phi vẫn là ngôi nhà chung thịnh vượng cho nhiều loài động vật lớn nhất thế giới. Có thể nói rằng, viếng thăm châu Phi chính là viếng thăm quá khứ của hành tinh chúng ta.

Nguồn: iflscience.com, theconversation.com