Đây là bộ dữ liệu mở đầu tiên kết hợp nghiên cứu kéo dài hơn 200 năm về tất cả con đường của La Mã trên toàn đế quốc. Trước đây đã xuất hiện nhiều nỗ lực lập bản đồ mạng lưới đường sá của Đế chế La Mã. Tuy nhiên, đó chỉ là những bộ dữ liệu không hoàn chỉnh với độ phân giải không gian thấp, và vị trí của các con đường chỉ mang tính ước đoán thay vì tái hiện dựa trên bằng chứng chắc chắn.
Còn nhóm nghiên cứu mới này đã quy tụ mọi dữ liệu hiện có, sử dụng các công trình trước đây như Tập bản đồ số về các nền văn minh Trung cổ và La Mã (DARMC) dựa trên Tập bản đồ Thế giới Hy Lạp và La Mã Barrington xuất bản năm 2000, các ghi chép hành trình lịch sử, các cột mốc của La Mã, dữ liệu địa điểm khảo cổ, các tấm bản đồ lịch sử được biên soạn trong những năm 1800 và 1900, cùng những con đường được tìm thấy gần đây nhất. Tiếp theo, nhóm nghiên cứu so sánh thông tin thu được từ các cuộc khai quật và nguồn tài liệu văn bản với ảnh chụp trên không trong lịch sử và thời hiện đại, các bản đồ địa hình lịch sử và ảnh chụp vệ tinh. Nhóm số hóa từng đoạn đường với độ phân giải không gian cao, rồi kết hợp các đoạn đường vào Itiner-e.
Phân tích không gian có độ phân giải cao cho phép các nhà nghiên cứu lập bản đồ 200.000 km đường phụ. Bằng cách kết hợp các nguồn khác nhau, họ có thể lập bản đồ những con đường quanh co chạy qua địa hình phức tạp với độ chính xác cao hơn, nhờ thế cải thiện những ước đoán trước đây dựa trên những con đường thẳng không thực tế chạy qua đèo núi.
Những con đường có thể dạy cho chúng ta nhiều đều về người La Mã cổ đại. Ví dụ như họ đi lại và giao thương với những người khác thế nào, phạm vi và dòng thời gian mà đế quốc mở rộng, các ý tưởng và bệnh tật đã lan truyền ra sao trong 2.000 năm trước...
|
Kết quả thu được là một bộ dữ liệu bao trùm 40 quốc gia, với 299.171,31 km đường tồn tại từ khoảng năm 150 sau Công nguyên, khi đế chế có phạm vi lãnh thổ lớn nhất. Con số này gần gấp đôi chiều dài của mạng lưới đường sá đã được xác minh là 188.554,7 km trong bản đồ DARMC, với nhiều khu trung tâm lớn nằm cách xa Rome. Con số này gấp hơn bảy lần chu vi của Trái đất.
Bộ dữ liệu cũng cho thấy chúng ta mới chỉ biết chắc được 3% con đường của La Mã. 7% con đường khác được cho là giả thuyết, bởi vì chúng được nhận diện nhưng không được định vị chính xác hoặc được xác nhận thông qua nguồn tài liệu. Những con đường còn lại chỉ là phỏng đoán và dựa trên một vài nguồn tài liệu ghi lại.
“Đây là một bất ngờ lớn và một nhận thức nghiêm túc: các con đường là một trong những chủ đề khó hiểu nhất trong khảo cổ và lịch sử La Mã, chúng ở khắp nơi, chúng ta có những câu ngạn ngữ như ‘tất cả con đường đều dẫn tới Rome’. Làm sao chúng ta mới chỉ biết chắc được 3% địa điểm thôi? Thực tế đây là một phát hiện có tính xây dựng vô cùng lớn. Nhờ vào công trình này mà chúng tôi biết rằng việc định vị chính xác các con đường của La Mã cần nhiều mối quan tâm nghiên cứu hơn” – ông Brughmans nhận định.
“Đóng góp chính của dự án này là tập hợp tất cả nghiên cứu về vị trí những con đường của La Mã theo một cách cởi mở và có trách nhiệm: Mỗi một đoạn đường trong số 14.769 đoạn đều bao gồm nguồn được dùng để định vị nó và điều đó thể hiện về tính chắc chắn của vị trí”, ông giải thích.
Đế chế La Mã cổ đại có tầm ảnh hưởng vô cùng khổng lồ, với sự thống trị sâu rộng. Vào thời đỉnh cao, đế chế có diện tích trải rộng 5 triệu km, cai trị từ trung tâm của Rome gần miền duyên hải nước Ý. Ngày nay, âm hưởng của nó vẫn vang vọng với nền văn học và tuyên truyền, kỹ thuật vẽ bích họa, nghệ thuật và kiến trúc đậm tính thẩm mỹ cao và vô cùng phong phú.
Mạng lưới đường sá của La Mã cũng là một thứ huyền thoại – một mạng lưới rộng lớn trải khắp đế quốc, được cho là đóng một vai trò quan trọng trong quá trình bành trướng lãnh thổ và duy trì ảnh hưởng của Rome. Tay nghề khéo léo và tài liệu lưu trữ của họ vẫn tồn tại tới ngàn năm sau mà ngày nay chúng ta vẫn tìm thấy những con đường cổ này, đôi khi ở những nơi không ngờ tới nhất, ví dụ như “những con đường ẩn bên trong các hồ đập nước hiện nay bằng cách sử dụng hình ảnh vệ tinh lịch sử được chụp trước khi dự án xây đập nước khởi công”, ông Brughmans cho biết.
Những con đường có thể dạy cho chúng ta nhiều đều về người La Mã cổ đại. Ví dụ như họ đi lại và giao thương với những người khác thế nào, phạm vi và dòng thời gian mà đế quốc mở rộng, các ý tưởng và bệnh tật đã lan truyền ra sao trong 2.000 năm trước. Ví dụ, việc nghiên cứu sự lây lan của các trận dịch bệnh như Đại dịch Antonine – trận đại dịch đã tàn phá La Mã và đẩy nhanh sự suy tàn của đế chế lừng lẫy một thời – và liệu triều đình thời đó có thành công kiềm chế ảnh hưởng hay không.
Tuy nhiên, các tác giả nghiên cứu thừa nhận rằng hiện nay bản đồ của họ không cho thấy sự phát triển và thay đổi của các con đường La Mã kể từ năm 150 sau Công nguyên, hay mức độ người La Mã tận dụng và xây lên những con đường đã tồn tại. Họ cho biết việc dựng bản tái thiết có bằng chứng về cách hệ thống đường sá thay đổi trong suốt thời kỳ La Mã hiện nay không khả thi nếu không có bằng chứng theo trình tự thời gian về việc xây dựng và thay đổi những con đường.
Dẫu còn nhiều điều cần nghiên cứu, bản đồ số Itiner-e vẫn nhận được nhiều lời khen của các chuyên gia. Nhà khảo cổ học César Parcero-Oubiña tại Viện Khoa học Di sản thuộc Hội đồng nghiên cứu Quốc gia Tây Ban Nha khen rằng “nó cho phép chúng ta lại gần hơn với logic đằng sau việc xây dựng những con đường này, để hiểu lý do vì sao đường sá lại có lộ tuyến như vậy”.
Sử gia Catherine Fletcher từ Đại học Metropolitan Manchester (Vương quốc Anh) cũng đồng tình: “Dự án này đã làm rất tốt việc tổng hợp dữ liệu các con đường La Mã dưới một hình thức dễ tiếp cận. Nó sẽ là nguồn thúc đẩy mạnh mẽ các nhà nghiên cứu tổ chức các dự án trong tương lai, cũng như tạo ra một nguồn tài nguyên trực tuyến thú vị cho công chúng”.
Nguồn:
Nature, Sciencealert