Bạn có từng cảm thấy như đi qua một vùng ký ức khi nghe một bản nhạc? Bản nhạc đó có thể là giai điệu được phát trong buổi khiêu vũ đầu tiên hoặc một chuyến đi đáng nhớ. Người ta vẫn thường nghĩ về những bản nhạc không khác gì những bức ảnh chụp lại khoảnh khắc đã qua. Một nghiên cứu gần đây đã cho thấy, âm nhạc không chỉ gợi nhớ lại ký ức mà thậm chí còn thay đổi cách chúng ta nghĩ về quá khứ.
Nghiên cứu được thực hiện bởi nhà tâm lý học Yiren Ren tại Viện Công nghệ Georgia (Hoa Kỳ) cùng các cộng sự, nhằm khám phá mối liên hệ giữa âm nhạc, cảm xúc và trí nhớ. Cụ thể, nghe nhạc có thể làm chúng ta thay đổi cách chúng ta cảm nhận về những gì chúng ta nhớ, giúp chúng ta đối mặt với những ký ức khó khăn. Mối liên hệ tiềm năng giữa âm nhạc, cảm xúc và sự biến đổi ký ức này đặc biệt thú vị trong các trường hợp mà sự phóng đại các yếu tố tiêu cực trong ký ức có thể góp phần vào các rối loạn như trầm cảm
Âm nhạc, câu chuyện và ký ức
Khi chúng ta nghe nhạc, không chỉ đôi tai mà cả các vùng não chịu trách nhiệm về cảm xúc và trí nhớ cũng hoạt động. Hippocampus- cấu trúc quan trọng trong lưu trữ và truy xuất ký ức, kết hợp chặt chẽ với amygdala- trung tâm cảm xúc của não, khiến cho một số bài hát không chỉ trở nên đáng nhớ mà còn giàu cảm xúc. Các nhà nghiên cứu đã tìm cách ứng dụng âm nhạc để điều chỉnh cảm xúc trong liệu pháp tâm lý do khả năng ảnh hưởng cảm xúc của nó. Ví dụ, liệu pháp âm nhạc (music therapy) đã được áp dụng nhằm tăng cảm giác dễ chịu và giảm lo âu ở những người mắc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), và giảm triệu chứng trầm cảm.
Dù khả năng gợi cảm xúc và kích hoạt ký ức của âm nhạc đã được biết đến rộng rãi, nhóm nghiên cứu do nhà tâm lý Yiren Ren dẫn dắt vẫn đặt câu hỏi: Liệu âm nhạc có thể thay đổi cảm xúc trong những ký ức hiện hữu không? Giả thuyết này bắt nguồn từ các ý kiến của các nhà khoa học về quá trình kích hoạt trí nhớ (memory reactivation), cho rằng khi nhớ lại, ký ức tạm thời sẽ dễ bị uốn nắn và kết hợp với những thông tin mới.
Nhóm nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm trong ba ngày để biết liệu âm nhạc phát trong quá trình hồi tưởng có thể đưa các yếu tố cảm xúc mới vào trí nhớ hay không.
Ngày đầu tiên, những người tham gia ghi nhớ một loạt các câu chuyện ngắn, mang cảm xúc trung tính. Ngày thứ hai, họ sẽ nhớ lại những câu chuyện này trên nền nhạc tích cực, tiêu cực hoặc trong sự im lặng. Nhóm nghiên cứu ghi lại hoạt động não của họ bằng cách quét fMRI- phương pháp đo hoạt động não qua những thay đổi của lưu lượng máu. Ngày thứ ba, họ lại tiếp tục nhớ lại câu chuyện một lần nữa nhưng không có nhạc nền. Cách tiếp cận này tương tự như cách mà nhạc phim thay đổi nhận thức của người xem về bối cảnh vậy.
Kết quả cho thấy, khi những người tham gia nhớ lại câu chuyện trung tính trên nền nhạc giàu cảm xúc, họ có xu hướng kết hợp những yếu tố cảm xúc mới, tương ứng với tâm trạng của bản nhạc vào câu chuyện trung tính. Cụ thể, vào ngày hai, người tham gia có xu hướng chọn nhiều từ mang sắc thái tích cực hơn tiêu cực ở mọi điều kiện, và chọn ít từ tiêu cực hơn khi có nhạc tích cực so với nhạc tiêu cực hoặc im lặng. Điều này cho thấy rằng sự đồng bộ cảm xúc giữa nhạc nền và từ vựng gợi nhớ có thể điều hướng sự chú ý và cách liên kết ký ức.
Âm nhạc có thể thay đổi cách chúng ta nghĩ về quá khứ. Ảnh minh hoạ: thecoversation.com
Các kết quả hồi tưởng ở ngày ba cũng xác nhận: khi người tham gia kể lại các câu chuyện trung tính, câu chuyện kèm nhạc tích cực được hồi tưởng với cảm xúc tích cực hơn so với điều kiện im lặng. Điều đó chứng minh âm nhạc có thể ảnh hưởng đến ngữ cảnh cảm xúc và diễn giải nghĩa của ký ức, ngay cả trong môi trường thí nghiệm có kiểm soát.
Đáng chú ý, sự thay đổi cảm xúc trong hồi tưởng ngày ba không phải do người tham gia nhớ nguyên văn các “từ bẫy” được chèn vào ngày hai, mà họ tự thêm những từ khác có ý nghĩa tương đồng và cùng tông cảm xúc với nhạc nền. Điều này cho thấy âm nhạc không trực tiếp thêm từ mới vào ký ức, mà điều chỉnh cách người tham gia hiểu và cảm nhận cảm xúc của câu chuyện ở mức trừu tượng hơn.
Hấp dẫn hơn nữa, các bản quét não cho thấy khi những người tham gia nhớ lại câu chuyện trên nhạc nền, hoạt động ở vùng amygdala và hippocampus tăng lên. Nhiều bằng chứng cũng cho thấy sự kết hợp mạnh mẽ của các bộ phận xử lý trí nhớ cảm xúc này và các bộ phận khác liên quan đến xử lý cảm giác thị giác của não. Điều này chứng minh rằng, âm nhạc có thể truyền tải cảm xúc chi tiết vào ký ức, trong khi những người tham gia tưởng tượng trực quan câu chuyện đó.
Ký ức âm nhạc
Những nghiên cứu trước đây cho thấy rằng các rối loạn khí sắc, như trầm cảm nặng hoặc rối loạn lưỡng cực, thường đi kèm với thiên kiến cảm xúc, thể hiện qua xu hướng cảm nhận hoặc trải nghiệm cảm xúc mạnh hơn bình thường. Do vậy mà việc khám phá cách âm nhạc ảnh hưởng đến quá trình mã hóa và hồi tưởng ký ức có thể mang lại những ứng dụng thực tiễn, đặc biệt trong việc quản lý các ký ức gây căng thẳng.
Nghiên cứu của nhà tâm lý học Yiren Ren không chỉ củng cố thêm kết quả trên mà còn chỉ ra rằng tái kích hoạt ký ức không chỉ giúp củng cố mà còn có thể thay đổi nội dung ký ức. Kết quả từ những thử nghiệm của nhóm nghiên cứu đã cho thấy thiên hướng tích cực của những người tham gia: họ thường nhớ về những ký ức theo hướng dễ chịu nhiều hơn. Khi không có âm nhạc, những người tham gia phải nỗ lực nhận thức nhiều hơn để tưởng tượng và nhớ lại được ký ức.
Kết quả nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa trong cuộc sống mà còn cả y học. Với những người đang phải đối mặt với trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), thường xuyên trải qua những ký ức tiêu cực, âm nhạc có thể giúp điều chỉnh lại các ký ức đó theo hướng tích cực hơn và giảm tác động tiêu cực của ký ức đó.
Với cuộc sống, nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của những bản nhạc mà mọi người lựa chọn thường nhật. Kỷ niệm, giống như một bản nhạc, có thể được hòa âm lại theo một cách khác. Âm nhạc mà chúng ta nghe khi hồi tưởng hay thực hiện công việc có thể định hình cách chúng ta nhớ lại trải nghiệm trong tương lai.
Nguồn: The Conversation, Springer