Lạng Sơn: Bảo tồn nguồn gen cây chanh rừng

Loài cây này từ lâu đã gắn bó với đời sống của người dân tộc Dao ở vùng núi cao, là sản vật phục vụ du lịch và mang lại thu nhập ổn định. Quả chanh rừng chỉ bằng đầu ngón tay, khi chín vàng có thể ăn cả vỏ, vị ngọt thanh, mùi thơm đặc trưng nên được thị trường ưa chuộng. Trong đông y, chanh rừng được xem là vị thuốc trị cảm lạnh, giảm ho, tiêu đờm. Ngoài ra, chanh còn được dùng làm gia vị và chế biến nước giải khát.

Dù mang lại giá trị kinh tế cao, song nhiều vườn chanh rừng truyền thống hiện đã già cỗi, thoái hóa giống, năng suất và chất lượng suy giảm rõ rệt. Nhận thấy tình trạng này, Sở KH&CN Lạng Sơn đã giao Viện Nghiên cứu Rau quả triển khai đề tài nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây chanh rừng.

Kết quả điều tra của nhóm cho thấy, chanh rừng được trồng chủ yếu tại các thôn Nà Mò, Bó Pằm (xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình cũ) và thôn Pác Đây (xã Công Sơn, huyện Cao Lộc cũ) với tổng diện tích hơn 13 ha. Việc canh tác của người dân mang tính tự nhiên, hầu như không áp dụng kỹ thuật chăm sóc nên nhiều vườn cho năng suất thấp hoặc không đậu quả. Đây là cây chịu lạnh tốt, thích nghi với điều kiện khắc nghiệt và cho quả từ tháng Bảy đến tháng 11 hằng năm.

Để bảo tồn và phát triển nguồn gen, nhóm nghiên cứu đã khảo sát, tuyển chọn được 15 cây chanh rừng ưu tú làm vật liệu nhân giống. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu và xây dựng quy trình nhân giống bằng phương pháp ghép nêm đoạn cành trên gốc bưởi chua. Thời điểm ghép thích hợp nhất là tháng Sáu, tỷ lệ bật mầm đạt 95–97%, tỷ lệ cây xuất vườn đạt 68–70%. Từ quy trình này, nhóm tạo được 1.030 cây giống phục vụ trồng mới.

Đồng thời, nhóm hoàn thiện quy trình thâm canh chanh rừng phù hợp điều kiện sinh thái Lạng Sơn với các biện pháp kỹ thuật gồm: cắt tỉa cành tăm, cành sâu bệnh, khống chế chiều cao cây ở mức 2,5 m; bón 2 kg phân NPK Đầu Trâu kết hợp 10 kg phân hữu cơ vi sinh; sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc ANISAF SH-01 và dung dịch nano đồng Oxyclorua để hạn chế sâu bệnh và nâng cao chất lượng quả.

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm đã xây dựng mô hình trồng mới 1 ha chanh rừng tại xã Mẫu Sơn và mô hình thâm canh 1 ha áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật. Sau hơn ba năm, vườn chanh ghép sinh trưởng tốt, bắt đầu bói quả. Mô hình thâm canh cho năng suất 12,7 tấn/ha, lãi thuần hơn 228 triệu đồng/ha, trong khi mô hình đối chứng chỉ đạt 7,75 tấn/ha và lãi thuần 148 triệu đồng.

Trong thời gian tới, nhóm nghiên cứu sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan hỗ trợ người dân mở rộng diện tích trồng mới, ứng dụng quy trình thâm canh theo hướng VietGAP, góp phần phát triển bền vững cây chanh rừng.